Pałac zbudowany z myślą o zabawach. Królowa, która postradała w nim zmysły. Pożar, który omal nie strawił wszystkiego.

Niewiele pałaców w Europie skupia na tak niewielkiej przestrzeni tyle dramatycznych wydarzeń co Palácio de Queluz. Pomyślany w latach 40. XVIII wieku jako letnia rezydencja portugalskiego księcia, który kochał muzykę i przyjęcia ogrodowe, przez cztery dekady rozrastał się, by w końcu stać się najbardziej wystawnym rokokowym pałacem na Półwyspie Iberyjskim. Złocone sale reprezentacyjne, sale balowe pełne luster, wyłożony azulejos kanał tak długi, że można było płynąć nim gondolą. Wersal w miniaturze, tyle że bez cienia umiaru.

Tak przynajmniej wyglądał akt pierwszy. Drugi jest mroczniejszy. Gdy królowa Maria I w ciągu dwóch lat straciła męża i najstarszego syna, wkrótce potem popadła w obłęd, a pałac zbudowany dla jej przyjemności stał się miejscem, w którym, jak opowiadali goście, jej krzyki niosły się echem po korytarzach. Rodzina królewska uciekła do Brazylii w 1807 roku i muzyka właściwie już nigdy tu nie wróciła. Niszczycielski pożar w 1934 roku dokończył to, co zaczęło zaniedbanie: strawił dużą część wnętrz i omal nie zakończył tej historii na dobre.

To, co oglądamy dziś, to akt trzeci, moim zdaniem najbardziej zaskakujący. Pożar stał się impulsem do drobiazgowej restauracji, dzięki której Queluz odzyskał wygląd bardzo bliski temu z XVIII wieku. Możesz dziś przejść przez Salę Tronową, Salę Ambasadorów i ogrody niemal tak, jak znał je dwór. Możesz też stanąć w małej, okrągłej sypialni, w której w 1798 roku urodził się król Pedro IV i w której trzydzieści pięć lat później zmarł. Mało który pałac opowiada swoją historię tak bezpośrednio.

Odkrywam Portugalię od 2001 roku i przez te lata wielokrotnie wracałem do Queluz razem z moją portugalską żoną. Ten przewodnik pomoże ci zaplanować wizytę, a także dostrzec za złoconymi powierzchniami sam pałac.

Sala Tronowa (Sala do Trono): Pałac w swojej najbardziej teatralnej odsłonie. Wielka sala balowa, istna feeria złoconej snycerki, ogromnych luster i kryształowych żyrandoli, z rzeźbionymi atlantami podtrzymującymi malowany strop. Powstała z myślą o balach maskowych i państwowych bankietach, a do dziś odbywają się w niej prezydenckie kolacje.

Sala Ambasadorów (Sala dos Embaixadores): Pierwotnie sala koncertowa, później odbywały się tu ceremonie całowania ręki króla João VI. Malowidło na suficie przedstawia rodzinę królewską podczas koncertu, co zdradza pierwsze przeznaczenie sali. Wciąż stoją tu dwa trony: jeden dla monarchy, drugi dla następców tronu.

Kanał Azulejos (Canal dos Azulejos): Najbardziej niezwykły element, jaki znajdziesz w jakimkolwiek portugalskim ogrodzie. To 115-metrowy odcinek rzeki Jamor, spiętrzony zastawkami i wyłożony biało-niebieskimi azulejos. Niegdyś dwór leniwie sunął po nim gondolami, a muzycy kameralni przygrywali z brzegu.

Pokój Don Kichota (Quarto de Dom Quixote): Kwadratowe pomieszczenie, pomysłowo zaprojektowane tak, by wydawało się okrągłe; osiem kolumn wznosi się w nim ku kopulastemu sklepieniu. Tu zamknęło się całe życie króla Pedra IV. Urodził się w tym pokoju w 1798 roku i zmarł w nim na gruźlicę w 1834 roku, w tym samym łóżku.

Teren jest otwarty codziennie od 9:00 do 18:30, a ostatnie wejście zarówno do pałacu, jak i do ogrodów jest możliwe o 17:30. Kasa na miejscu jest zamknięta w przerwie obiadowej, między 12:00 a 13:00, ale działają automaty biletowe.

Do wyboru masz dwa rodzaje biletów:
• Pałac i ogrody: Bilet łączony kosztuje 13 € dla dorosłych (18–64 lata) i 10 € dla młodzieży (6–17 lat) oraz seniorów (powyżej 65 lat). Dostępny jest też bilet rodzinny (2 dorosłych + 2 osoby w wieku 6–17 lat) za 35 €.
• Tylko ogrody: Bilet kosztuje 6 € dla dorosłych, 4,50 € dla młodzieży i 4,50 € dla seniorów. Jest też bilet rodzinny za 15 €.

Zwiedzanie Palácio de Queluz zajmuje zwykle od 90 minut do dwóch godzin, co wystarcza, by obejrzeć główne sale reprezentacyjne i ogrody regularne.

Pałac jest bardzo dobrze przystosowany do potrzeb zwiedzających z niepełnosprawnościami: wnętrza są w pełni dostępne dla osób o ograniczonej mobilności, a do położonych wyżej ogrodów, Wiszącego i Maltańskiego, prowadzi rampa.

Pałac leży dogodnie między Lizboną a Sintrą, a najłatwiej dojechać do niego pociągiem, bo znajduje się przy linii Lizbona–Sintra. Wysiadamy na stacji Queluz-Belas, skąd do pałacu dochodzimy dobrze oznakowaną trasą w 15 minut. Wszystkie szczegóły znajdziesz w dalszej części przewodnika.

• 1654: Casa do Infantado Król João IV uczynił z tej posiadłości Casa do Infantado, czyli majątek, którego dochody miały utrzymywać drugich z kolei synów portugalskich monarchów.

• 1747: Letnia rezydencja Przemiana pałacu zaczęła się za infanta D. Pedra, który wymarzył sobie wytworną letnią rezydencję do wypoczynku i rozrywek.

• 1760: Królewski ślub Małżeństwo D. Pedra z księżniczką Marią, następczynią tronu, podniosło rangę Queluz i zapoczątkowało ambitniejszy etap budowy.

• 1786–1788: Tragiczny zwrot Śmierć króla Pedra III (1786) i następcy tronu, księcia José (1788), pogrążyła królową Marię I w ciężkiej chorobie psychicznej.

• 1794: Oficjalna rezydencja Po tym, jak pożar strawił królewską rezydencję w Ajudzie, dwór na stałe przeniósł się do Queluz, które stało się oficjalną siedzibą monarchii.

• 1807: Ucieczka do Brazylii W obliczu nieuchronnej inwazji Napoleona cała rodzina królewska uciekła do Brazylii, co ostatecznie położyło kres pierwszoplanowej roli pałacu.

• 1834: Życie króla zatacza koło D. Pedro IV, pierwszy cesarz Brazylii, zmarł na gruźlicę w Sali Don Kichota, tej samej, w której przyszedł na świat.

• 1934: Wielki pożar Długo po tym, jak monarchia opuściła pałac, wybuchł gwałtowny pożar, który poważnie uszkodził wnętrza budynku.
• 1940: Nowe życie jako muzeum Pożar stał się impulsem do gruntownej renowacji: pałac metodycznie wyremontowano i udostępniono zwiedzającym jako muzeum.

Złota epoka zabaw w Queluz skończyła się nagle i tragicznie w 1788 roku, a historia pałacu zamieniła się w opowieść o głębokim smutku. Przyczyną była seria druzgocących strat, które spadły na królową Marię I. W 1786 roku zmarł jej mąż, D. Pedro III, a 2 lata później ich najstarszy syn, książę José, zmarł na ospę.

Pogrążona w nieutulonym żalu królowa popadła w ciężką chorobę psychiczną. Pałac, z którym wiązały się jej najszczęśliwsze wspomnienia, stał się miejscem jej dyskretnego odosobnienia. Odwiedzający Queluz w tym okresie opowiadali, że w wystawnych korytarzach rozbrzmiewały „obłąkańcze krzyki” królowej, przejmujące świadectwo melancholii, która zawisła nad dworem.

Los okazał się wyjątkowo okrutny: umieszczono ją w świeżo ukończonym Pawilonie D. Marii I. To skrzydło miało mieścić prywatne apartamenty jej ukochanego syna, księcia José, który zmarł, zanim prace dobiegły końca. Właśnie ta przestrzeń, stworzona z myślą o przyszłości dynastii, stała się złotą klatką dla pogrążonej w żałobie monarchini.

Sala Tronowa (Sala do Trono)
Sala Tronowa to najważniejsze pomieszczenie pałacu, a zarazem największa i najwspanialsza z jego sal reprezentacyjnych. Zaprojektował ją w 1770 roku francuski architekt Jean-Baptiste Robillion. Nie miała służyć oficjalnym audiencjom, lecz być główną sceną wystawnych przyjęć, wielkich balów i uroczystych bankietów dworu.

Sala jest arcydziełem stylu regencyjno-rokokowego i robi oszałamiające wrażenie: pełno w niej światła i przestrzeni. Ściany zdobi rzeźbiona, złocona snycerka, prawdziwy spektakl, dzieło mistrza rzeźbiarza Silvestre de Faria Lobo. Ta misterna snycerka otacza ogromne lustra, rozmieszczone tak, by odbijały światło wspaniałych kryształowych żyrandoli i zwielokrotniały blask wpadający przez przeszklone drzwi, które otwierają się prosto na Ogród Maltański.

W każdym narożniku sali stoją parami potężne rzeźbione atlanty, które zdają się dźwigać na barkach ciężar sufitu. Sam sufit zdobią alegoryczne malowidła pędzla João de Freitas Leitão, przedstawiające takie cnoty jak Wiara, Sprawiedliwość i Miłosierdzie.

Sala była na tyle wszechstronna, że od czasu do czasu pełniła też funkcję prowizorycznej przestrzeni sakralnej. Podczas królewskich chrztów, gdy przyległa kaplica okazywała się za mała, w Sali Muzycznej ustawiano ołtarz, a Salę Tronową otwierano, by pomieścić gości. Ta tradycja państwowych ceremonii trwa do dziś: w sali wciąż odbywają się oficjalne uroczystości i bankiety, które prezydent Portugalii wydaje na cześć przybywających z wizytą głów państw.

Sala Ambasadorów (Sala dos Embaixadores)
W tej bogato zdobionej sali spotykają się muzyka, sztuka i dyplomacja. Zanim dwór na stałe przeniósł się do Queluz, sala pełniła inną rolę i nosiła nazwę „Sala Serenad” (Sala das Serenatas). Zaprojektował ją Robillion w 1757 roku, a służyła jako okazała sala koncertowa, w której D. Pedro III i królowa Maria I mogli w prywatnym gronie cieszyć się muzyką.

Pierwotną funkcję sali utrwala duże malowidło na suficie nad naszymi głowami. W teatralny sposób przedstawia rodzinę królewską słuchającą koncertu. To metaartystyczny gest, który oddaje tętniące tu niegdyś życie kulturalne. Malowidło jest wierną repliką; oryginalne XVIII-wieczne płótno Giovanniego Berardiego było jedną z tragicznych strat, jakie przyniósł pożar w 1934 roku.

Przeznaczenie sali zmieniło się po 1794 roku, gdy Queluz stało się oficjalną rezydencją monarchii. Król João VI wybrał tę salę na uroczyste audiencje i „ceremonie całowania ręki”, podczas których szlachta, dworzanie i zagraniczni ambasadorowie składali hołd monarsze. Dlatego stały tu dwa trony: jeden dla panującej pary królewskiej, drugi dla następców tronu, zwanych książętami Brazylii.

Kanał Kafli (Canal dos Azulejos)
Bodaj najbardziej niezwykłym i efektownym elementem ogrodów Queluz jest Kanał Kafli, arcydzieło XVIII-wiecznej inżynierii i fantazji. To okazały kanał o długości 115 m, którym rzeka Jamor przepływa przez teren posiadłości.

Pomysłowy system zastawek pozwalał spiętrzyć wodę. Powstawał wtedy spokojny akwen na tyle głęboki, że rodzina królewska i dworzanie mogli pływać po nim małymi łodziami i gondolami. Kanał wyróżniają przede wszystkim jego ściany, wyłożone wspaniałymi polichromowanymi kompozycjami z azulejos (płytek ceramicznych). Płytki, wzorowane na ówczesnych rycinach, przedstawiają różnorodne, bogate w szczegóły pejzaże morskie, sceny dworskie i krajobrazy.

Tak powstał cały świat dworskich rozrywek. W letnie popołudnia muzycy kameralni grali w sąsiednim Domu nad Jeziorem, a dwór niespiesznie sunął po wodzie. Nocą kanał rozświetlały pochodnie osadzone w złoconych uchwytach w kształcie rogów obfitości, co nadawało królewskim przejażdżkom łodziami magiczną atmosferę.

Pokój Don Kichota
Apartamenty reprezentacyjne roztaczają obraz publicznego przepychu, za to prywatne komnaty opowiadają historię bardziej osobistą i często przejmującą. W Pawilonie Robillion znajduje się Pokój Don Kichota, miejsce, w którym niczym w soczewce skupia się doniosły cykl życia i śmierci dynastii Bragançów.

Pod względem architektonicznym to pomysłowa ciekawostka: kwadratowe pomieszczenie zaprojektowane tak, by sprawiało wrażenie okrągłego. Złudzenie tworzy osiem kolumn, które ścinają narożniki i dźwigają kopułowe sklepienie; podłogę zdobi intarsja z egzotycznych gatunków drewna. Nazwa pokoju pochodzi od cyklu obrazów na fasecie sklepienia i nad drzwiami, przedstawiających sceny z życia słynnego bohatera Cervantesa, Don Kichota.

Pokój służył jako królewska sypialnia. Przyszło tu na świat siedmioro z dziewięciorga dzieci króla Jana VI i królowej Carloty Joaquiny.

Najsłynniejsza historia tego pokoju wiąże się z jednym z nich, Piotrem IV (D. Pedro IV), który urodził się tu w 1798 roku. Po burzliwym życiu, w którym został pierwszym cesarzem Brazylii i stoczył wojnę domową o portugalską koronę, wrócił do miejsca swoich narodzin. Zmarł na gruźlicę w 1834 roku, w wieku 35 lat, dokładnie w tym samym pokoju.

Sala Muzyczna (Sala de Música)
Ta okazała sala reprezentacyjna to klucz do zrozumienia pierwotnego charakteru pałacu jako „przybytku rozkoszy” poświęconego sztukom. Ukończona w 1759 roku Sala Muzyczna należy do najstarszych pomieszczeń pałacu i była tętniącym sercem życia muzycznego dworu. Nazywaną „Domem Serenad” salę zaprojektowano na długo przed zbudowaniem osobnego teatru i to ona była główną sceną niezliczonych koncertów i przedstawień operowych.

Sala to majstersztyk osiemnastowiecznej inżynierii akustycznej. Architekt Mateus Vicente de Oliveira projektował ją z myślą o konkretnym celu: zakrzywiona ściana i wklęsły sufit tworzą doskonałą „muszlę akustyczną” nad miejscem, w którym grali muzycy. Dzięki temu królewscy słuchacze cieszyli się krystalicznie czystym brzmieniem.

Wystrój elegancko nawiązuje do tej funkcji. Sufit zdobi misternie rzeźbione złocone drewno z motywami skrzypiec i innych instrumentów muzycznych zawieszonych na wstążkach.

Palácio de Queluz ma bardzo dogodne położenie: stoi w miasteczku Queluz, przy głównej linii kolejowej łączącej Lizbonę z Sintrą. Dzięki temu to bardzo wygodny i popularny przystanek dla osób podróżujących między tymi dwoma miastami.

Z centrum Lizbony wsiądź do pociągu CP (Comboios de Portugal) ze stacji Rossio w kierunku Sintry. Podróż trwa tylko 17 minut, a bilet w jedną stronę kosztuje 1,85 € (taryfa dla strefy 2). Bilet ładujemy na kartę wielokrotnego użytku „Navegante”.

Wysiadamy na stacji Queluz-Belas, skąd spacer do pałacu zajmuje od 10 do 15 minut.

Jeśli wolisz oszczędzić sobie spaceru, popularną i wygodną alternatywą jest przejazd Uberem lub Boltem prosto pod pałac. Kurs z centrum Lizbony kosztuje około 20 €.

Pociąg do Queluz czekający na stacji Rossio